کم‌شنوایی یعنی کاهش توانایی شنیدن صداها. در این حالت، گوش، عصب شنوایی یا مسیر رسیدن صدا به مغز درست کار نمی‌کند و بعضی صداها (یا همه‌ی آن‌ها) ضعیف‌تر، نامفهوم‌تر یا اصلاً شنیده نمی‌شوند.

شنوایی با واحدی به نام دسی‌بل (dB HL) و با آزمونی به نام شنوایی‌سنجی (ادیومتری) اندازه‌گیری می‌شود. کم‌شنوایی می‌تواند از خفیف تا عمیق باشد، یک یا هر دو گوش را درگیر کند و در هر سنی، از نوزادی تا سالمندی، رخ دهد. طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت، حدود ۱٫۵ میلیارد نفر در جهان درجاتی از کم‌شنوایی دارند.

علت‌ها متنوع‌اند:

• مادرزادی یا اوایل زندگی: عوامل ژنتیکی، عفونت‌های دوران بارداری (مثل سرخجه و سیتومگالوویروس)، تولد زودرس، زردی شدید نوزادی.
• افزایش سن (پیرگوشی / Presbycusis): شایع‌ترین علت در بزرگسالان؛ سلول‌های مویی حلزون گوش به‌تدریج فرسوده می‌شوند.
• صدای بلند: تماس طولانی با سروصدا (محیط کار، موسیقی بلند، هدفون با صدای زیاد) یا یک صدای ناگهانی بسیار بلند مثل انفجار.
• عفونت و مایع گوش میانی: به‌ویژه در کودکان.
• مشکلات مکانیکی: جرم گوش، سوراخ‌شدن پرده گوش، اتواسکلروز (سفت‌شدن استخوانچه‌های گوش میانی).
• داروهای آسیب‌زننده به گوش (Ototoxic): برخی آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای شیمی‌درمانی. هرگز دارو را بدون نظر پزشک مصرف نکنید.
• بیماری‌ها و آسیب‌ها: ضربه به سر، بیماری منیر، دیابت، بیماری‌های عروقی، عفونت‌های ویروسی، تومور عصب شنوایی (نادر).

• زیاد گفتن «چی؟» و «دوباره بگو»
• بلند کردن صدای تلویزیون بیشتر از دیگران
• شنیدن صدا ولی نفهمیدن کلمات، به‌خصوص در جمع و محیط شلوغ
• احساس اینکه بقیه «زیر لب» یا نامفهوم حرف می‌زنند
• سختی در مکالمه تلفنی
• دشواری در شنیدن صدای خانم‌ها و کودکان
• نشنیدن زنگ در، زنگ تلفن یا صدای پرندگان
• وزوز گوش
• خستگی بعد از مکالمه‌های طولانی
• کناره‌گیری از جمع‌ها
• در کودکان: پاسخ ندادن به صدا، دیر حرف زدن، تلفظ نادرست کلمات و افت تمرکز یا درس در مدرسه.

اگر چند مورد از این‌ها را دارید، شنوایی‌سنجی انجام دهید.

نوع کم‌شنوایی به این بستگی دارد که مشکل در کدام بخش مسیر شنوایی است:

انتقالی / Conductive

مشکل در گوش خارجی یا میانی است و صدا به‌خوبی به گوش داخلی نمی‌رسد. علت‌هایی مثل جرم گوش، عفونت، مایع پشت پرده، سوراخ‌شدن پرده یا اتواسکلروز. صداها ضعیف‌تر شنیده می‌شوند، اما اگر بلند شوند معمولاً واضح‌اند. این نوع اغلب با درمان دارویی یا جراحی قابل اصلاح است.

حسی‌عصبی / Sensorineural

مشکل در گوش داخلی (حلزون و سلول‌های مویی) یا عصب شنوایی است. شایع‌ترین نوع است و علل اصلی‌اش پیری، صدای بلند و ژنتیک‌اند. علاوه بر ضعیف شنیدن، وضوح صدا هم کم می‌شود. این نوع معمولاً دائمی است، اما با سمعک یا کاشت حلزون قابل مدیریت است.

مختلط / Mixed

ترکیب هر دو نوع؛ یعنی هم مشکل انتقال صدا وجود دارد و هم آسیب گوش داخلی یا عصب. مثلاً فردی با کم‌شنوایی سالمندی که عفونت گوش میانی هم گرفته. در درمان، بخش انتقالی را (در صورت امکان) درمان می‌کنیم و برای بخش حسی‌عصبی از سمعک کمک می‌گیریم.

تشخیص نوع کم‌شنوایی: با شنوایی‌سنجی (مقایسه‌ی شنوایی از راه هوا و استخوان) انجام می‌شود.

یک‌طرفه (Unilateral): فقط یک گوش کم‌شنواست و گوش دیگر طبیعی است.

دوطرفه (Bilateral): هر دو گوش کم‌شنوا هستند. اگر میزان افت در دو گوش تقریباً برابر باشد «متقارن» و اگر متفاوت باشد «نامتقارن» نام دارد.

این تفکیک مهم است، چون علت‌ها و راه‌حل‌ها فرق می‌کند. کم‌شنوایی دوطرفه معمولاً ناشی از پیری، صدای بلند یا ژنتیک است. کم‌شنوایی یک‌طرفه یا نامتقارن باید حتماً از نظر پزشکی بررسی شود تا علت‌هایی مثل عفونت، مشکلات ساختاری یا تومور عصب شنوایی (نادر) رد شود.

درجه‌ی کم‌شنوایی از روی نتیجه‌ی شنوایی‌سنجی و میانگین کمترین صدایی که فرد در فرکانس‌های مهم گفتار (حدود ۵۰۰ تا ۴۰۰۰ هرتز) می‌شنود، تعیین می‌شود. شنوایی طبیعی تا حدود ۲۵ دسی‌بل است.

• ملایم / Mild (حدود ۲۶ تا ۴۰ dB): شنیدن صداهای آهسته و گفتار در محیط شلوغ سخت است.
• متوسط / Moderate (حدود ۴۱ تا ۵۵ dB): درک مکالمه با صدای معمولی دشوار است و فرد زیاد نیاز به تکرار دارد.
• متوسط رو به شدید / Moderately Severe (حدود ۵۶ تا ۷۰ dB): حتی در محیط ساکت، مکالمه‌ی عادی به‌سختی فهمیده می‌شود.
• شدید / Severe (حدود ۷۱ تا ۹۰ dB): فقط صدای بسیار بلند شنیده می‌شود و بدون سمعک بیشتر مکالمه از دست می‌رود.
• عمیق / Profound (بیش از ۹۰ dB): تنها صداهای بسیار بلند، آن هم به‌صورت مبهم، شنیده می‌شود. اغلب کاشت حلزون بررسی می‌شود.

توجه: این محدوده‌ها از یکی از رایج‌ترین طبقه‌بندی‌های بالینی است و همچنین دو نفر با درجه‌ی یکسان ممکن است در عمل درک گفتار متفاوتی داشته باشند.

افت شنوایی حسی‌عصبی ناگهانی (Sudden Sensorineural Hearing Loss) یعنی کاهش سریع شنوایی، معمولاً در یک گوش و در عرض چند ساعت تا حداکثر سه روز. اغلب فرد صبح از خواب بیدار می‌شود و متوجه می‌شود یک گوشش «گرفته» یا نمی‌شنود. ممکن است همراه با وزوز، احساس پُری گوش یا سرگیجه باشد.

در بیشتر موارد علت دقیق پیدا نمی‌شود؛ عفونت ویروسی، مشکلات عروقی و خودایمنی از علت‌های احتمالی‌اند.

این یک مورد اورژانسی گوش‌وحلق‌وبینی است. هرچه درمان (معمولاً با کورتون) زودتر، ترجیحاً در چند روز اول، شروع شود، احتمال بهبودی بیشتر است. نه صبر کنید که خودش خوب شود و نه با درمان‌های خانگی وقت را از دست بدهید.

بستگی به نوع کم‌شنوایی دارد:

• انتقالی: اغلب قابل درمان است (خارج کردن جرم، درمان عفونت، ترمیم پرده، جراحی اتواسکلروز و…).
• حسی‌عصبی: سلول‌های مویی آسیب‌دیده ترمیم نمی‌شوند و کم‌شنوایی معمولاً دائمی است. استثناها مثل کم‌شنوایی ناگهانی، که درمان زودهنگام مهم است. اما دائمی بودن به معنای «بی‌راه‌حل بودن» نیست: سمعک، کاشت حلزون و سایر وسایل کمک‌شنوایی می‌توانند کیفیت شنیدن را به‌شدت بهبود دهند.

چه زمانی به سمعک نیاز داریم؟

وقتی کم‌شنوایی در ارتباط، کار یا زندگی اجتماعی اختلال ایجاد کند و درمان دارویی یا جراحی امکان‌پذیر یا کافی نباشد. تصمیم‌گیری فقط بر اساس عدد نیست؛ حتی کم‌شنوایی ملایم هم اگر در ارتباط اختلال ایجاد کند، می‌تواند از سمعک سود ببرد.

چه زمانی اول باید نزد پزشک برویم؟

کم‌شنوایی ناگهانی، یک‌طرفه یا نامتقارن، همراه با درد یا ترشح گوش، سرگیجه یا پیشرفت سریع.

تأخیر در اصلاح کم‌شنوایی خنثی نیست: پژوهش‌ها کم‌شنوایی درمان‌نشده را با انزوای اجتماعی، افسردگی و افت سریع‌تر توان شناختی مرتبط دانسته‌اند.

گوش سالم معمولاً در محیط ساکت کار را راه می‌اندازد، برای همین فرد ممکن است مشکل را دست‌کم بگیرد. اما کم‌شنوایی یک‌طرفه هم آثار واقعی دارد:

• سخت شدن تشخیص جهت صدا
• دشواری در محیط شلوغ، به‌خصوص وقتی گوینده سمت گوش ضعیف است (سایه‌ی سر / Head Shadow)
• خستگی بیشتر هنگام گوش دادن

چه کار کنیم؟

• علت را حتماً پزشکی بررسی کنید.
• اگر گوش ضعیف هنوز از سمعک سود می‌برد، سمعک برای همان گوش تجویز می‌شود.
• در کم‌شنوایی شدید تا عمیق یک‌طرفه (SSD)، گزینه‌هایی مثل سمعک‌های CROS/BiCROS، وسایل هدایت استخوانی و در برخی موارد کاشت حلزون وجود دارد.
• در گفتگو، گوش سالم را سمت گوینده بگیرید و از محیط پرنویز دوری کنید.
• از گوش سالم بیشتر محافظت کنید (دوری از صدای بلند).
• در کودکان، کم‌شنوایی یک‌طرفه هم می‌تواند در یادگیری و تمرکز مدرسه تأثیر بگذارد و نباید نادیده گرفته شود.

شنیدن با فهمیدن یکی نیست. گفتار از دو بخش تشکیل شده:

1. مصوت‌ها (مثل «آ» و «او»): فرکانس پایین و بلندتر؛ به گفتار «بلندی» می‌دهند.
2. صامت‌ها (مثل س، ش، ف، ت، ک): فرکانس بالا و کم‌صداتر؛ به گفتار «وضوح» می‌دهند و معنا بیشتر به آن‌ها بستگی دارد.

در بیشتر کم‌شنوایی‌های حسی‌عصبی، فرکانس‌های بالا زودتر آسیب می‌بینند. نتیجه این است که فرد صدا را می‌شنود اما کلمات را نمی‌فهمد؛ مثلاً «سیر» و «شیر» یا «کار» و «تار» برایش شبیه هم می‌شوند. او می‌گوید: «می‌شنوم، ولی نمی‌فهمم.»

دلیل اینکه فقط بلند کردن صدا مشکل را حل نمی‌کند هم همین است: مشکل فقط ضعف صدا نیست، بلکه کاهش وضوح است.

پیامدهای رایج

• دشواری بیشتر در محیط پرسروصدا و جمع
• سخت‌تر شدن مکالمه‌ی تلفنی
• برداشت اشتباه از حرف‌ها
• تلاش ذهنی و خستگی زیاد برای گوش دادن
• کم‌حوصلگی و کناره‌گیری تدریجی از جمع
• کمک‌گرفتن زودتر از سمعک به مغز کمک می‌کند مهارت درک گفتار را حفظ کند.