Eşitmə cihazı gündəlik ünsiyyətə, peşəkar fəaliyyətə, təhlükəsizliyə və sosial həyata mane olan eşitmə çatışmazlığı olan hər bir şəxs üçün göstərişdir. Bu xüsusilə dərman və ya cərrahi yolla bərpası mümkün olmayan və ya cərrahiyyədən sonra qalıq daimi itkisi olan vəziyyətlərə aiddir.

Kandidatlıq yalnız yaşlılarla məhdudlaşmır; nitqin və idrakın inkişafı üçün səs stimulyasiyasına ehtiyacı olan yeni doğulmuş körpələrdən tutmuş, təhsil alan gənclərə, aktiv iş mühitində çalışan yetkinlərə və koqnitiv sağlamlığını qorumaq istəyən yaşlılara qədər geniş bir kütləni əhatə edir.

Eşitmə itkisi çox vaxt tədricən inkişaf etdiyi üçün fərd uzun müddət bunun fərqinə varmaya bilər. Əsas funksional simptomlar aşağıdakılardır:

• Tez-tez təkrar xahiş etmək: Həmsöhbətlərdən sözləri təkrar etmələrini istəmək və başqalarının guya pıçıltı ilə və ya aydın danışmadığını iddia etmək.
• Səs həcmini qeyri-adi artırmaq: Televizor, radio və ya smartfonun səsini ailə üzvlərini narahat edəcək dərəcədə yüksək səviyyəyə qaldırmaq.
• "Eşidirəm, lakin başa düşmürəm" şikayəti: Səsin mövcudluğunu hiss etmək, lakin xüsusilə küy olan yerlərdə və ya bir neçə nəfər danışarkən samit səsləri ayıra bilməmək (Speech Discrimination zəifliyi).
• Telefon danışıqlarında birtərəfli gərginlik: Telefonu yalnız bir qulaqda saxlamaq və qarşı tərəfi anlamaqda ciddi çətinlik çəkmək.
• Eşitmə yorğunluğu (Listening Fatigue): Gün boyu deyilənləri anlamaq üçün beyni həddindən artıq gərginləşdirmək nəticəsində yaranan baş ağrısı və tükənmə hissi.
• Sosial geri çəkilmə: İctimai tədbirlərdən, ailə məclislərindən və söhbətlərdən utanc və ya yorğunluq səbəbindən uzaq durmaq.

Eşitmə cihazı üçün mütləq bir "aşağı hədd" yoxdur; əgər zəiflik fərdin həyat keyfiyyətini və ünsiyyətini məhdudlaşdırırsa, hətta yüngül itkilərdə belə cihaz tövsiyə edilir. Beynəlxalq təmiz ton audiometriyası (PTA) üzrə dərəcələr:

• Normal eşitmə (10–25 dB HL): Təbii eşitmə həddi.
• Yüngül dərəcəli itki (26–40 dB HL): Sakit söhbətlərdə, pıçıltılarda və arxa plan küyü olan mühitlərdə detalları qaçırırlar; cihaz nitqin dəqiqliyini bərpa edir.
• Orta dərəcəli itki (41–55 dB HL): Normal səs tonunda aparılan üzbəüz danışıqları anlamaqda aydın çətinlik; cihaz mütləq göstərişdir.
• Orta-ağır dərəcəli itki (56–70 dB HL): Yüksək səsli danışıqlar belə çətin başa düşülür; qrup söhbətləri cihazsız demək olar ki, qeyri-mümkündür.
• Ağır dərəcəli itki (71–90 dB HL): Yalnız çox güclü qışqırıqlar və yaxın məsafəli səslər eşidilir; yüksək güclü (Super Power) cihazlar tələb olunur.
• Dərin dərəcəli itki (91+ dB HL): Nitq eşidilmir, yalnız vibrasiyalar və çox güclü ekoloji səslər qavranılır; güclü cihazlar və ya koxlear implantasiya qiymətləndirilir.

Effektivlik itkinin patofiziologiyasından və zədələnmə nahiyəsindən birbaşa asılıdır:

• Neyrosensor (Sensorineural) itki: Daxili qulağın tük hüceyrələrinin və ya eşitmə sinirinin zədələnməsi ilə xarakterizə olunur. Ən geniş yayılmış növdür. Müasir rəqəmsal cihazlar zədələnmiş tezlikləri seçici gücləndirərək və dinamik sıxılma (WDRC) tətbiq edərək ən yüksək reabilitasiya effektini verir.
• Keçirici (Konduktiv) itki: Xarici və ya orta qulaqda səsin mexaniki ötürülməsinin pozulması (məsələn, pərdə perforasiyası, otoskleroz). Əgər cərrahi bərpa mümkün deyilsə və ya əks-göstəriş varsa, adi hava keçiriciliyi və ya sümük keçiriciliyi (BAHA) cihazları çox yüksək nəticə verir.
• Qarışıq (Mixed) itki: Həm daxili, həm də orta qulaq komponentlərinin birləşməsi; cihaz hər iki komponenti kompensasiya edəcək şəkildə fərdi proqramlaşdırılır.
• Birtərəfli karlıq (Single-Sided Deafness): Bir qulaq tam kar olduqda, səsi kar tərəfdən alıb eşidən tərəfə simsiz ötürən CROS və ya BiCROS sistemləri tətbiq olunur.

Bəli, hər iki yaş qrupunda cihaz təyinatı həyati əhəmiyyət daşıyır, lakin klinik hədəflər fərqlidir:

Uşaqlarda (Pediatrik Audiologiya): Beynin eşitmə qabığının və neyron əlaqələrinin formalaşması üçün həyatın ilk aylarından səs stimulyasiyası mütləqdir. Vaxtında qoyulmayan cihaz nitqin ləngiməsinə, öyrənmə qüsurlarına və intellektual inkişaf geriliyinə səbəb olur. Uşaqlarda qulaq kanalı böyüdüyü üçün adətən yumşaq qulaq qəlibi ilə BTE modelləri istifadə edilir.

Yaşlılarda (Presbiakuziya): Yaşa bağlı eşitmə itkisi fərdin sosial təcridinə, depressiyaya və ən əsası koqnitiv tənəzzülə (demensiya və Altsheymer xəstəliyi riskinin artmasına) gətirib çıxarır. Cihaz beyni aktiv saxlayır, zehni yüklənməni azaldır və fərdin müstəqil həyat tərzini qoruyur.

Müasir eşitmə cihazı sadə səs yüksəldicisi deyil; o, miniatür və mürəkkəb elektro-akustik kompüterdir. Onun əsas iş prinsipləri bunlardır:

• Akustik siqnalın qəbulu: Mühitdəki mexaniki səs dalğaları mikrofon tərəfindən tutularaq analoq elektrik siqnallarına çevrilir.
• Rəqəmsallaşdırma (A/D çevirmə): Analoq elektrik siqnalı saniyədə on minlərlə dəfə ölçülərək ikilik koda (0 və 1) çevrilir.
• Rəqəmsal Siqnal Emalı (DSP): Qabaqcıl mikroprosessor səsi çoxsaylı tezlik kanallarına bölür. Zəif səslər eşidilə bilən səviyyəyə çatdırılır, güclü səslər isə qulağı qorumaq üçün sıxılır (WDRC və MPO limitləri). Küy və əks-səda xüsusi alqoritmlərlə təmizlənir.
• Akustik siqnalın bərpası (D/A çevirmə): İşlənmiş rəqəmsal məlumat yenidən dəqiq və təhrifsiz akustik dalğalara çevrilərək dinamik (resiver) vasitəsilə qulaq pərdəsinə ötürülür.

Hər bir rəqəmsal eşitmə cihazı 5 əsas struktur elementdən ibarətdir:

1. Mikrofonlar: Ətrafdakı səsləri toplayan miniatür qəbuledicilər. Müasir modellərdə istiqamətləndirilmiş ikiqat mikrofon sistemləri (Directional Microphones) tətbiq edilir.
2. Rəqəmsal Prosessor (DSP Çipi): Bütün riyazi və akustik hesablamaların aparıldığı cihazın "beyni".
3. Gücləndirici (Amplifier): Siqnalın gücünü xəstənin fərdi eşitmə xəritəsinə uyğun artıran mikrosxem.
4. Resiver (Receiver / Dinamik): Elektrik siqnallarını yenidən fiziki səs vibrasiyalarına çevirən komponent.
5. Enerji Mənbəyi: Sink-hava batareyaları (ölçülər: 10, 312, 13, 675) və ya quraşdırılmış təkrar doldurulan litium-ion (Li-ion) akkumulyatorlar.

Eşitmə cihazı ilə gücləndirilmiş səsin qavranılması aşağıdakı dəqiq bioloji və elektron zəncir üzrə baş verir:

Şəxsi Səs Gücləndirici Məhsullar (PSAP - Personal Sound Amplification Products) ilə tibbi eşitmə cihazları arasında kəskin funksional və hüquqi fərqlər vardır:

Eşitmə cihazları anatomik yerləşməsinə görə bir neçə əsas kateqoriyaya bölünür:

• BTE (Behind-the-Ear / Qulaqarxası): Bütün elektronika qulaq seyvanının arxasında yerləşən korpusdadır. Səs xüsusi dirsək və elastik boru vasitəsilə fərdi qulaq qəlibinə ötürülür. Çox davamlıdır, ağır itkilər və uşaqlar üçün idealdır.
• RIC / RITE (Receiver-in-Canal / Resiveri kanalda olan): Müasir dünyada ən çox seçilən model. Korpus qulaq arxasında oturur, lakin dinamik (resiver) nazik məftillə birbaşa qulaq kanalının içinə yerləşdirilir. Təbii səs hissi verir və tıxanma (okklüziya) effektini minimuma endirir.
• ITE (In-the-Ear / Qulaqdaxili): Bütün detalları qulaq seyvanının boşluğuna (Konxa) tam uyğunlaşdırılmış fərdi plastik korpusda yerləşir. İdarə olunması nisbətən asandır.
• ITC (In-the-Canal / Kanal daxili): Yalnız xarici eşitmə kanalının giriş hissəsini tutur, kənardan ITE-yə nisbətən daha az nəzərə çarpır.
• CIC (Completely-in-the-Canal / Tamamilə kanalda yerləşən): Qulaq kanalının dərinliyinə girir, kənardan yalnız cihazı çıxarmaq üçün nəzərdə tutulmuş şəffaf lif görünür.
• IIC (Invisible-in-the-Canal / Görünməz kanal içi): Qulaq pərdəsinin bir neçə millimetrliyinə qədər yerləşdirilən ən kiçik modeldir; xaricdən tamamilə görünməzdir.

Model seçimi yalnız xəstənin kosmetik istəyinə deyil, dəqiq klinik göstərişlərə əsaslanmalıdır:

• Yüksək tezlikli enən itkilərdə: Açıq uyğunlaşma (Open-Fit) imkanı verən RIC modelləri idealdır. Bu, alçaq tezliklərin təbii daxil olmasına imkan verir və xəstənin öz səsindən narahat olmasının (okklüziyanın) qarşısını alır.
• Uşaqlar və körpələrdə: Mütləq BTE modelləri seçilməlidir. Uşağın qulağı böyüdükcə yalnız silikon qəlib dəyişdirilir, bahalı cihaz toxunulmaz qalır.
• Ağır və dərin itkilərdə: Yüksək güclü Super Power BTE cihazları tələb olunur, çünki mikrofonla dinamik arasındakı məsafə fit səsinin (Feedback) qarşısını almaq üçün böyük olmalıdır.
• Xroniki qulaq axıntısı və otit zamanı: Daxili detalların maye və kükürdlə təmasda sıradan çıxmaması üçün kanal içi modellər (CIC, ITE) qadağandır; BTE tövsiyə edilir.
• Maksimum gizlilik istəyən yetkinlərdə: Əgər qulaq kanalının diametri uyğundursa və itki yüngül-ortadırsa, CIC və ya IIC seçilə bilər.

Son nəsil cihazlar yüksək səviyyəli rəqəmsal imkanlarla təchiz edilmişdir:

• Süni İntellekt (AI) və Dərin Neyron Şəbəkələri (DNN): Səs mühitini saniyədə milyonlarla dəfə analiz edir, nitqi arxa plan küyündən real vaxt rejimində ayırır və istifadəçinin vərdişlərinə uyğunlaşır.
• İstiqamətlənmiş adaptiv mikrofonlar: Dinləyicinin baxdığı istiqamətdəki səsə fokuslanır, arxadan və yanlardan gələn arzuolunmaz küyləri söndürür.
• Feedback ləğvetmə sistemi: Cihaz taxılarkən və ya telefonla danışarkən yaranan fit (əks-əlaqə) səsini əks faza dalğası göndərərək ləğv edir.
• Bluetooth və Simsiz Bağlantı (MFi və ASHA): Smartfonlara, televizorlara və planşetlərə birbaşa qoşularaq telefon zənglərini və musiqini birbaşa qulağa ötürür.
• Tinnitus maskalayıcıları: Qulaqda küy və cingiltidən (tinnitus) əziyyət çəkənlər üçün xüsusi rahatlaşdırıcı akustik dalğalar generasiya edir.

Eşitmə cihazının təyini dəqiq klinik protokola əsaslanır:

1. Otoskopik Baxış: Xarici eşitmə kanalı və pərdə kükürd tıxacına, iltihaba və ya dəliklərə qarşı yoxlanılır.
2. Hərtərəfli Audiometriya: Hava və sümük keçiriciliyi üzrə təmiz ton hədləri, həmçinin nitqi anlama (SRT və WRS) testləri aparılır.
3. Ehtiyacların Qiymətləndirilməsi: Xəstənin iş şəraiti, sosial fəallığı və akustik gözləntiləri müəyyən edilir.
4. Qəlib Götürmə (Ölçü): Qulaq içi model və ya fərdi BTE qəlibi üçün xüsusi silikon kütlə ilə qulağın dəqiq forması çıxarılır.
5. Kompüter Proqramlaşdırılması: Audioloq cihazı proqram təminatına qoşaraq xəstənin audiogram əyrisinə uyğun kalibrasiya edir.
6. Obyektiv Doğrulama (REM): Həqiqi qulaq ölçümü aparılaraq gücləndirmənin dəqiqliyi təsdiqlənir.
7. Məsləhət və Adaptasiya İzləməsi: Cihazın taxılması, təmizlənməsi və batareya dəyişimi xəstəyə öyrədilir, sonrakı tənzimləmə günləri təyin edilir.

Doğru cihazın seçilməsi çoxfaktorlu bir prosesdir:

• Eşitmə itkisinin konfiqurasiyası və dərəcəsi: Cihazın təmin edə biləcəyi akustik qazanc (Gain) çatışmazlığı tam ödəməlidir.
• Qulaq kanalının anatomik ölçüləri: Həddindən artıq dar və ya döngəli kanallara kiçik CIC və ya IIC cihazları yerləşdirmək mümkün olmaya bilər.
• Tibbi tarixçə: Xroniki otit, həddindən artıq serumen (qulaq kiri) ifrazı və ya dəri allergiyaları.
• Fərdin kommunikasiya mühiti: Sakit ev mühitində yaşayan təqaüdçü ilə səs-küylü konfranslarda iştirak edən iş adamının cihaz ehtiyacı fərqlidir.
• Büdcə və zəmanət: Cihazın qiymət seqmenti, ehtiyat hissələrinin və xidmətin əlçatanlığı.

Əl bacarığı (Manual Dexterity) barmaqların və əllərin incə, koordinasiyalı hərəkətləri yerinə yetirmək qabiliyyətidir. Eşitmə cihazlarının istifadəsində bu amil kritik əhəmiyyətə malikdir:

Miniatür CIC cihazlarının taxılıb-çıxarılması, 10 nömrəli kiçik batareyaların dəyişdirilməsi və ya mikro-filtrlərin təmizlənməsi yüksək motorika tələb edir. Əgər pasiyentdə artrit, parkinsonizm, əllərdə tremor və ya görmə zəifliyi varsa, bu kiçik cihazlar böyük işgəncəyə çevrilə bilər. Belə hallarda daha böyük gövdəli ITE və ya təkrar doldurulan (batareya dəyişimi tələb etməyən) BTE cihazları təyin olunmalıdır.

Eşitmə cihazı aptekdən və ya internetdən kor-təbii alınan sadə aksesuar deyil, fərdi tibbi reabilitasiya vasitəsidir. Peşəkar audioloqun rolu əvəzolunmazdır:

• Eşitmə itkisinin arxasında yatan təhlükəli tibbi patologiyaları (məsələn, eşitmə sinirinin nevrinoması, otoskleroz) vaxtında aşkarlayır.
• Hər tezlik üçün tələb olunan gücləndirməni desibellərlə dəqiq hesablayır.
• Cihazın çıxış gücünü tənzimləyərək qulağı səs travmasından qoruyur.
• Uyğunlaşma dövründə xəstəyə psixoloji və texniki dəstək göstərir.

Fitting (Fərdi tənzimləmə) cihazın xüsusi kompüter proqramı vasitəsilə fərdin unikal eşitmə xəritəsinə inteqrasiyasıdır. Bu mərhələdə qızıl standart Real-Ear Measurement (REM) yoxlamasıdır:

Xəstənin qulaq kanalına daxil edilən mikro-zond vasitəsilə pərdənin bilavasitə qarşısında yaranan real səs təzyiqi ölçülür. Çünki hər bir insanın qulaq kanalının həcmi və rezonansı fərqlidir və ekrandakı nəzəri hədəflər real qulaqda fərqli səslənə bilər. Dövri nəzarət görüşləri (1-ci ay, 3-cü ay, 6-cı ay) beynin səsə alışmasına paralel olaraq parametrlərin incə tənzimlənməsi üçün vacibdir.

Qətiyyən xeyr. Bu, cəmiyyətdə yayılmış ən böyük elmi əsası olmayan miflərdən biridir. Düzgün tənzimlənmiş rəqəmsal eşitmə cihazı:

• Eşitmə sinirini və beynin eşitmə mərkəzlərini daimi stimullaşdıraraq onların deqradasiyasının (auditor deprivasiyanın) qarşısını alır.
• Cihaz çıxarıldıqdan sonra ətrafın daha sakit və karlarlaşmış kimi görünməsi eşitmənin pisləşməsi demək deyil; bu, beynin aydın və dolğun səs mühitinə öyrəşdikdən sonra təbii itki vəziyyətinə verdiyi psixoakustik kontrast reaksiyasıdır.

Müalicə olunmayan və cihazla bərpa edilməyən eşitmə itkisi yalnız qulaqla məhdudlaşmır, bütün orqanizmə və psixikaya ağır zərbə vurur:

• Koqnitiv Geriləmə və Demensiya: Con Hopkins Universitetinin araşdırmaları göstərir ki, korreksiya olunmamış eşitmə itkisi olan şəxslərdə Altsheymer və demensiya riski itkinin dərəcəsindən asılı olaraq 2-5 dəfə artır.
• Auditor Deprivasiya: Beyin illərlə səs siqnallarından məhrum qaldıqda, nitqi anlama mərkəzləri atrofiyaya uğrayır və sonradan cihaz taxılsa belə nitqi başa düşmək bərpa olunmur.
• Yıxılma və Travma Riski: Daxili qulaq həm də müvazinət mərkəzidir; ətraf mühitin səs oriyentasiyasının itirilməsi yaşlılarda yıxılma riskini 3 dəfə artırır.
• Psixo-emosional Pozuntular: Daimi gərginlik depressiyaya, aqressiyaya və cəmiyyətdən tam təcrid olunmağa səbəb olur.

Uyğunsuz və ya qeyri-peşəkar proqramlaşdırılmış cihazın istifadəsi ciddi sağlamlıq fəsadları yaradır:

• Akustik Travma: Əgər MPO (maksimum çıxış gücü) hədləri pasiyentin dözümlülük səviyyəsinə (UCL) uyğun məhdudlaşdırılmazsa, qəfil gələn yüksək səslər qalıq tük hüceyrələrini birdəfəlik məhv edə bilər.
• Nitqi Anlamanın Zəifləməsi: Lazımsız tezliklərin həddindən artıq gücləndirilməsi eşitmə qabığında "akustik küy" yaradaraq nitqin ayırd edilməsini daha da pisləşdirir.
• Fiziki Yaralanmalar: Yanlış ölçüdə hazırlanmış bərk qəliblər xarici qulaq kanalında yaralara, qanaxmaya və xroniki infeksiyalara gətirib çıxarır.

Beynin uzun illər unutduğu səsləri yenidən tanıması və mənimsəməsi üçün təxminən 30–60 günlük addım-addım adaptasiya protokolu tələb olunur:

• 1-ci Həftə (Yalnız sakit ev şəraitində): Cihazı gündə 2–4 saat taxın. Yalnız sakit otaqda oturun, öz səsinizə, divar saatının taqqıltısına və ya suyun şırıltısına qulaq asın. Bir nəfərlə üzbəüz sakit söhbət edin. Yorulduqda cihazı çıxarın.
• 2-ci Həftə (Ev mühitinin genişləndirilməsi): İstifadə müddətini gündə 4–6 saata çatdırın. Televizora və xəbər aparıcılarına baxın, səsli kitablar dinləyin və mətni eyni vaxtda gözlə izləyin. Ailə üzvləri ilə qrup söhbətlərinə başlayın.
• 3-cü Həftə (Xarici mühitə çıxış): Cihazı gündə 6–8 saat taxın. Sakit parkda gəzintiyə çıxın, yarpaqların xışıltısını və uzaqdan gələn maşın səslərini fərqləndirməyə çalışın. Kiçik mağazalara və aptekə gedərək ünsiyyət qurun.
• 4-cü Həftə və sonrası (Tam inteqrasiya): Cihazı səhərdən axşama qədər (yatmaq və çimmək istisna olmaqla) fasiləsiz taxın. Restoranlar, ictimai nəqliyyat və küy olan toplantılarda iştirak edin. Bu dövrün sonunda audioloqa müraciət edərək incə korreksiya (Fine-Tuning) etdirin.

ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) tərəfindən 17 Oktyabr 2022-ci il tarixindən etibarən qüvvəyə minmiş tarixi qərara əsasən, eşitmə cihazları bazarı iki fərqli hüquqi kateqoriyaya ayrılmışdır: